Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám là dịp để chúng ta nhìn lại một di sản lớn của nền giáo dục Đại Việt. Từ mạch nguồn hiếu học, trọng hiền tài ấy, nhiều bài học vẫn còn nguyên giá trị đối với sự nghiệp giáo dục, đào tạo và bồi dưỡng nhân lực hôm nay.
Khuê Văn Các tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, biểu tượng của truyền thống hiếu học Việt Nam. Ảnh sưu tầm
Năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho thành lập Quốc Tử Giám tại kinh đô Thăng Long, đặt nền móng cho sự phát triển của nền giáo dục quốc gia. Trải qua 950 năm, những giá trị được vun đắp từ ngôi trường này vẫn hiện diện trong đời sống dân tộc, trở thành biểu tượng của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài. Di sản ấy gợi suy ngẫm về vai trò của giáo dục và con người đối với tương lai đất nước.
Thế kỷ XI, khi nhà Lý củng cố nền độc lập, tự chủ, giáo dục đã được quan tâm. Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho dựng Văn Miếu, nơi thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền Nho học. Năm 1075, triều đình tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên. Một năm sau, Quốc Tử Giám ra đời, trở thành cơ sở giáo dục cao cấp của nhà nước phong kiến Đại Việt.
Ba dấu mốc thể hiện tầm nhìn đào tạo, tuyển chọn nhân tài của cha ông. Ban đầu, Quốc Tử Giám chủ yếu dành cho con em hoàng gia, quý tộc; về sau, đối tượng học tập từng bước được mở rộng. Việc học từ đó gắn với trách nhiệm xây dựng, quản lý quốc gia.
Sự ra đời của Quốc Tử Giám khẳng định một nhận thức sâu sắc: muốn đất nước vững mạnh phải chăm lo đào tạo con người. Nhân tài cần được phát hiện, bồi dưỡng và tạo điều kiện cống hiến. Vì vậy, Quốc Tử Giám không đơn thuần là nơi truyền dạy kiến thức, mà còn là môi trường rèn luyện đạo đức, nhân cách và trách nhiệm của người học đối với đất nước.
Dưới thời Trần, Quốc Tử Giám tiếp tục được tu bổ, phát triển. Việc nhà giáo Chu Văn An được mời giữ chức Tư nghiệp là dấu ấn tiêu biểu của truyền thống coi trọng người thầy. Với học vấn uyên thâm, lối sống thanh liêm và khí tiết cương trực, ông trở thành biểu tượng của nhân cách trí thức Việt Nam. Chu Văn An nhắc nhở rằng, người thầy phải nêu gương về đạo đức, lẽ sống bên cạnh truyền đạt tri thức.
Đến thời Lê sơ, đặc biệt dưới triều Lê Thánh Tông, giáo dục và khoa cử phát triển mạnh mẽ. Quốc Tử Giám được mở rộng, việc dựng bia Tiến sĩ tại Văn Miếu từ năm 1484 thể hiện sự trân trọng đối với những người đỗ đạt, đồng thời khuyến khích các thế hệ chăm lo học tập. Tư tưởng “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” được khắc ghi trên bia Tiến sĩ đến nay vẫn nhắc nhở về mối quan hệ giữa nhân tài và vận mệnh đất nước.
Ngày nay, 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám vẫn là những chứng tích quý giá của nền giáo dục khoa bảng Việt Nam. Hệ thống bia được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương năm 2010 và được ghi danh ở cấp thế giới năm 2011. Mỗi tấm bia lưu danh người đỗ đạt và gửi gắm quan niệm: học vấn phải gắn với đạo đức, công danh phải đi đôi với cống hiến, tài năng phải được sử dụng vì lợi ích chung.
Trải qua nhiều thế kỷ, Quốc Tử Giám đã trở thành biểu tượng của tinh thần hiếu học Việt Nam. Từ những lớp học nơi kinh thành đến các làng quê, truyền thống coi trọng việc học được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ. Ngay trong khó khăn, nhiều gia đình vẫn dành dụm cho con đến trường, xem tri thức là con đường mở ra tương lai.
Bước vào thời đại chuyển đổi số, khi khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng giữ vai trò quan trọng, những bài học từ Quốc Tử Giám càng có ý nghĩa thiết thực. Nếu trước đây cần người có học vấn để xây dựng bộ máy quản lý, hôm nay đất nước cần nhân lực có tri thức, kỹ năng, tư duy độc lập và khả năng thích ứng.
Bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám lưu giữ truyền thống trọng dụng hiền tài của dân tộc. Ảnh sưu tầm
Phát huy truyền thống Quốc học trước hết phải bắt đầu từ việc nâng cao chất lượng giáo dục. Giáo dục không chỉ hướng đến kết quả thi cử, bằng cấp, mà quan trọng hơn là hình thành năng lực thực chất và nhân cách người học. Cần khắc phục lối dạy và học nặng ghi nhớ, coi trọng khả năng tự học, tư duy phản biện, sáng tạo và vận dụng kiến thức vào cuộc sống. Người học cần được khuyến khích vươn lên, có trách nhiệm với bản thân và xã hội.
Cùng với đổi mới giáo dục là yêu cầu phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng nhân tài. Một quốc gia muốn phát triển bền vững không thể thiếu đội ngũ trí thức có năng lực, bản lĩnh và tinh thần cống hiến. Điều quan trọng không chỉ là tìm được người giỏi, mà còn phải tạo môi trường để họ phát huy sở trường, được đánh giá công bằng và sử dụng đúng năng lực. Đó là bài học từ lịch sử giáo dục nước nhà.
Đối với đội ngũ cán bộ, đảng viên hôm nay, phát huy truyền thống hiếu học không chỉ dừng lại ở việc nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, mà còn phải thể hiện bằng tinh thần tự học, tự rèn luyện, đổi mới tư duy và phương pháp làm việc. Trong bối cảnh chuyển đổi số và yêu cầu ngày càng cao của công tác quản lý, điều hành, mỗi cán bộ, đảng viên cần chủ động cập nhật kiến thức, nâng cao năng lực thực tiễn, giữ gìn đạo đức công vụ và tinh thần phục vụ Nhân dân. Học tập phải gắn với hành động, tri thức phải được chuyển hóa thành chất lượng, hiệu quả công việc.
Bên cạnh đó, bảo tồn và phát huy giá trị Văn Miếu - Quốc Tử Giám cần gắn với giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Di tích không chỉ là nơi tham quan, tìm hiểu lịch sử, mà còn là không gian văn hóa giúp mỗi người nhận thức sâu sắc hơn về giá trị của tri thức và đạo học. Gìn giữ di tích phải đi đôi với lan tỏa giá trị tinh thần của di sản.
950 năm đi qua, Quốc Tử Giám vẫn nhắc nhở các thế hệ người Việt về một điều giản dị mà sâu sắc: học để hoàn thiện bản thân, để làm việc có ích và đóng góp cho đất nước. Kế thừa truyền thống ấy trong thời đại mới chính là chăm lo phát triển giáo dục, trân trọng người thầy, nuôi dưỡng nhân tài và xây dựng xã hội học tập. Đó cũng là cách thiết thực để những giá trị Quốc học Việt Nam tiếp tục được gìn giữ, phát huy trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Thái Văn Khởi
